(*samenvatting van het verhaal aan het einde van het artikel)
(Picasso tekent een Minotaurus)
Het verhaal van Theseus en hoe hij de Minotaurus versloeg, wie kent het niet?
In de film “Gladiator” waarin Russell Crowe een Romeinse generaal
speelt die tenslotte vervalt in slavernij, komt de Minotaurus als beeld ook
terug. Het beeld van de Minotaurus, het wezen met een kop van een stier en het
lichaam van een mens is uit de verre oudheid tot ons gekomen en spreekt nog
steeds tot de verbeelding.
Ik zal dit beeld nogmaals gebruiken om iets over schizofrenie uit
te leggen en wel aan de hand van het verhaal van Theseus.
Het verhaal gaat over het leven van Theseus. Er komen echter verschillende
motieven in het verhaal voor:
1. Het Labyrint
Bij schizofrenie is men de weg kwijt. Het labyrint, een eeuwenoud symbool, is een symbool van het feit dat men de weg kwijt is, dat men niet weet wie men is. De weg kwijt zijn is niet zo erg.
2. De draad van Ariadne
Ariadne, die verliefd wordt op Theseus, geeft hem een bol van draad en een zwaard. Theseus neemt, op zoek naar het monster, de liefde als leidraad.
3. De Minotaurus
De omgekeerde wereld. De wereld staat niet op zijn kop maar de persoon zelf.
Hij zit teveel in zijn hoofd en niet in zijn lichaam en dit veroorzaakt problemen
voor de persoon. Zie de tekening welke Bruno- Paul de Roeck van zichzelf heeft
gemaakt.
(Bruno- Paul de Roeck, De Zotte Kraai, De Toorts, Haarlem, pag. 77)
4. De Minotaurus eet kinderen
De Minotaurus eet kinderen. Kinderen staan voor de spontaniteit van het leven.
Het verhaal laat zien waar het mis is. Een gezonde volwassen persoon heeft nog
volop kind in zich. Dit is echter bij de persoon welke teveel in zijn hoofd
zit totaal afwezig.
Bruno- Paul de Roeck noemt dit in zijn verhaal ‘De Zotte Kraai’
“De genade van de raaskal”. De spontaniteit van het leven heeft
het overgenomen van de koude rationaliteit:
“Edoch. Hij merkte dat bij deze vrouw zijn inkomen omhoog ging met nieuwe
activa. Activa van kwaaiige wolken die hun gang gingen zonder goedkeuring. Activum
van lachen rechtop. Activum van niet meer allenig besluiten. Activum van de
eigen naam in een anonieme stad. Het activum van groeiende verwondering. En
de ontdekking van een oneindige lekkage in het communicatiesysteem. Het activum
van gesprek met de mussen, met de vis in de pan, met de eigen buik en onderlip.
Het mededogen van onderkaken.
Gevangenen werden losgelaten van diep uit zijn longen. In zijn eigen lijf vastgeklemde
huisgenoten gingen vrijuit. Zijn draak en zijn paarden stoeiden nu in dezelfde
wei.”
(Bruno- Paul de Roeck, a.w., pag.78 en 79)
5. Het labyrint is gemaakt door Daidalos
Daidalos is een handwerksman en het verhaal van hem en zijn zoon die ontsnappen
aan Koning Minos is wereldberoemd. Zij maken vleugels en vliegen weg maar Daidalos
geeft een waarschuwing aan zijn zoon: vlieg niet te hoog naar de zon want anders
zal de was smelten. Talos negeert de waarschuwingen en vliegt wel te hoog en
stort neer in de zee.
Moraal van het verhaal:
Het labyrint, het feit dat men verdwaald is, wordt veroorzaakt door kennis.
Kennis dient het leven te dienen en niet andersom.
“ Soms was hij dit tweede domiciel even kwijt en holde hij achter de
moeraslichten van idealen aan of dwaalde hij rond in het bos van zijn gedachtenbouwsels,
zodat hij niet meer wist wie of waar hij was. Of hij dook in de nevels van sombere
fantasieën tot hij geen centimeter meer voor zich uit zag. Of hij probeerde
in te wonen in andermans klooster .. wat altijd verkeerd uitpakte.”
(Bruno- Paul de Roeck, a.w., pag. 55)
6. Het doden van de Minotaurus
Het doden van de Minotaurus leidt ertoe dat men zichzelf vindt en een uitweg vindt uit het labyrint.
7. Het niet-veranderen van het zeil
Theseus vergeet het zwarte zeil te veranderen voor het witte. In verdriet stort zijn vader zich in de zee. Theseus komt niet terug als een vrolijke, lieve jongen maar zelfbewust en is in staat om het koningschap van zijn vader over te nemen.
Vroeger, in oude tijden vertelde men vaak verhalen om kennis over
te dragen. Deze verhalen worden mythen genoemd. Het verhaal van Theseus is zo’n
verhaal. Het is een verhaal dat al eeuwen tot de verbeelding heeft gesproken.
Het verhaal gaat niet over schizofrenie maar het leent zich er uitstekend
voor om bepaalde zaken over schizofrenie uit te leggen. Wie meer geïnteresseerd
is in de wetenschappelijke kant van schizofrenie, leze het boek “Schizofrenie
is een mooie manier van zeggen dat wij het eigenlijk niet weten, aldus een klinisch
psycholoog”.
Nu haal ik er een ander verhaal bij: het verhaal van de 10 ossen van Kakuan.
Een Taoïstisch en een Zenverhaal over het ontdekken van je eigen natuur.
De hoofdpersoon is op zoek naar de os. De os is hier het symbool van de eigen
natuur. Het vinden van de os is dus het vinden van zichzelf. Allereerst het
verhaal zelf:
De os is het eeuwige principe van het leven, echtheid in handeling. De tien
ossen vertegenwoordigen opeenvolgende stappen naar de verwezenlijking van iemands
ware natuur.
Deze opeenvolging is vandaag even overtuigend als zij was toen Kakuan
haar ontwikkelde van vroegere werken en zijn tekeningen van de os maakte. Hier
in Amerika volbrengen wij een zelfde werk acht eeuwen later om de os levend
te houden. (Ginds in Kyoto deed Tokuriki hetzelfde.).
Een begrip van het creatieve principe gaat alle tijd en plaats te
boven. ’10 ossen’ is meer dan poëzie, meer dan afbeeldingen.
Het is een uitleg van geestelijke openbaring die op een lijn staat met elke
bijbel van menselijke ervaring. Moge de lezer, zoals de Chinese patriarch, de
voetafdrukken van zijn latente zelf ontdekken en, met de staf van zijn doel
en de wijnkruik van zijn oprechte verlangen, vaak de marktplaats bezoeken en
daar anderen verlichten.”
| 1. HET ZOEKEN VAN DE OS | |
|---|---|
 |
In de weide van deze wereld duw ik eindeloos het lange gras opzij op zoek naar
de os. Kommentaar: |
| 2. HET ONTDEKKEN VAN DE VOETAFDRUKKEN | |
|---|---|
 |
Onder de bomen langs de rivier ontdek ik voetsporen! Kommentaar: |
| 3. HET ZIEN VAN DE OS | |
|---|---|
 |
Ik hoor het lied van de nachtegaal. Kommentaar: |
| 4. HET VANGEN VAN DE OS | |
|---|---|
 |
Ik vang hem in een vreselijk gevecht. Kommentaar: |
| 5. HET TEMMEN VAN DE OS | |
|---|---|
 |
Zweep en touw heeft men nodig, Kommentaar: |
| 6. OP DE OS NAAR HUIS | |
|---|---|
 |
Ik klim op de os en rijd langzaam naar huis. Kommentaar: |
| 7. DE OS TE BOVEN | |
|---|---|
 |
Schrijlings op de os kom ik thuis. Kommentaar: |
| 8. DE OS EN HET ZELF BEIDE TE BOVEN | ||
|---|---|---|
 | Zweep, touw, persoon en os – allemaal gaan zij op in het Niets. Kommentaar: |
| 9. HET BEREIKEN VAN DE BRON | |
|---|---|
 |
Teveel stappen zijn er gedaan om terug te keren naar de oorsprong en de bron. Kommentaar: |
| 10. IN DE WERELD | |
|---|---|
 |
Blootvoets en mijn borst ontbloot, begeef ik mij onder de mensen der wereld. Kommentaar: |
De veehoeder vindt de os en dus zichzelf maar hoe wispelturig deze natuur niet
is! De os moet getemd worden om tenslotte op de os naar huis te rijden. Het
verhaal gaat verder dan het slechts vinden van zichzelf. Het ideaal van het
Verre Oosten is “de verlichte”. Dat is evenwel niet van belang voor
hetgeen ik hier wil zeggen en ik zal er hier niet verder op ingaan. Waar het
mij om gaat is dat het beeld van het zoeken van zichzelf en het tenslotte vinden
van zichzelf omgekeerd is aan dat van het beeld van de Minotaurus.
De persoon in het Japanse verhaal ZIT op de os. De os, d.w.z. zijn
eigen natuur zit onder hem. Bij het beeld van de Minotaurus is het net andersom.
De Minotaurus heeft het hoofd van een stier en het lichaam van een mens. Daarom
moet het monster ook gedood worden om het leven mogelijk te maken.
Het beeld van de persoon al fluitend op de os, is datgene wat in
de therapie gezocht moet worden. De eigen natuur moet niet tegengesteld zijn
aan het eigen ego, noch moet het onderworpen zijn aan het verstand (Minotaurus),
maar men moet er in overeenstemming leven.
Het vinden van jezelf, het vinden van je eigen natuur is een oud menselijk
probleem. Ik heb hierboven twee verhalen verteld. Eén westers, één
oosters. Deze twee verhalen laten tegenovergestelde beelden zien. De Minotaurus
tegenover de veehoeder op de os. De Minotaurus is het monster dat gedood moet
worden, wil de persoon leven.
De bedoeling van het vertellen van deze 2 verhalen is om het mogelijk
te maken om op een psychologische manier over schizofrenie te denken.
Koning Aigeus van Athene, achtervolgd door ongeluk en kinderloos door de vijandschap
van Aphrodite, vestigde haar verering in Athene en ging weg om het orakel van
Delphi te consulteren.
Het schreef hem voor zijn wijnzak niet los te maken totdat hij weer
thuis was, of hij zou op een dag sterven van verdriet. Op zijn weg terug door
Troizen vertelde hij zijn verhaal aan Koning Pittheus, die, radend dat enige
aanzienlijke geboorte was voorspeld, Aigeus terwijl hij dronken was, naar het
bed van zijn dochter Aithra leidde. Later in dezelfde nacht, werd zij in een
droom bevolen over te steken naar het eilandheiligdom van Athene, waar Poseidon
ook met haar sliep. Toen Aigeus wakker werd, liet hij zijn zwaard en sandalen
achter onder een altaar van Zeus, zeggend tegen Aithra, dat als een zoon geboren
zou worden, hem naar Athene te zenden zo gauw als hij de steen kon optillen.
Dit kon Theseus doen toen hij slechts zestien jaar oud was: hij was toen reeds
een jongeling van heroïsche omvang en kracht, bekwaam met de lier en de
uitvinder van het wetenschappelijk worstelen.
Kiezend om naar Athene te reizen over de Isthmus weg, om zichzelf
te bewijzen tegenover zijn gevaren, overwon hij in van man tot man gevechten
al de monsters en tirannen die de reizigers tot prooi maakten. In Megara doodde
hij de enorm grote zeug Phaia en in Eleusis doodde hij koning Kerkyan, die reizigers
slachtte door hen te dwingen met hem te worstelen tot de dood.
Toen hij Athene bereikte had de heks Medea, de maîtresse van
zijn vader, een voorgevoel van zijn afkomst, en om de opvolging van haar eigen
zoon te verzekeren, overtuigde zij Aigeus dat deze formidabele jongeling een
bedreiging was voor zijn troon. Aigeus bereidde een vergiftigde beker voor om
aan hem op een publiek feest te geven; maar Theseus onthulde het zwaard net
op tijd. Aigeus sloeg de beker van zijn lippen en omhelsde hem vreugdevol; de
heks ontsnapte in haar rijtuig getrokken door gevleugelde draken.
Aigeus adopteerde Theseus als zijn opvolger temidden van publieke
vreugde; Palles, de voormalige opvolger en zijn vijftig zonen, werden gedood
door de jonge prins of in verbanning gedreven. Theseus werd nog beroemder door
het temmen van een wilde stier welke de vlakte van Marathon teisterde. Spoedig
daarna, echter, werd de stad in rouw gedompeld door de komst van de Kretenzische
schattingsschap, met een eis voor de jongens en meisjes welke regelmatig weggezonden
werden om verslonden te worden door de Minotaurus.
Koning Minos van Kreta had van Poseidon een geweldige stier gekregen,
in antwoord op een gelofte, om te offeren, maar hij had hem voor zichzelf gehouden.
Als straf bezocht Aphrodite zijn koningin Pasiphae, met een monsterlijke passie
ervoor, welke zij in een lege koe gemaakt door Daidalos de meesterhandwerksman
voltrok. Hun nageslacht was de Minotaurus, een wezen met een lichaam van een
man en het hoofd van een stier, welke zich voedde met menselijk vlees.
Om zijn schande te verbergen, had Minos een ondoordringbare Labyrint
laten maken, waar hij zich terugtrok uit de wereld, en in het hart van de doolhof
verborg hij de Minotaurus, brengend een levering van menselijke slachtoffers
in zijn hol.
De quota van Athene was zeven jongens en zeven meisjes, met hen ging Theseus;
volgens de meeste versies, uit eigen beweging, anderen zeggen echter bij loting.
Bij zijn vertrek droeg zijn vader hem op het zwarte zeil van het offerschip
te veranderen in een witte, mocht hij levend terugkeren.
Na zijn aankomst in Kreta, Minos dreef de spot met zijn claim dat
hij de zoon van Poseidon was, en daagde hem uit om een ring welke hij in de
zee geworpen had, terug te halen. Theseus ontving van de zeenimfen niet slechts
de ring, maar ook de gouden kroon van Thetis. Zijn prestatie zorgde ervoor dat
de dochter van Minos, Ariadne, verliefd op hem werd; ze gaf hem in het geheim
een bal van draad waarmee hij de weg door het Labyrint kon terugvinden, en een
zwaard om de Minotaurus te doden.
Nadat hij dit gedaan had, verzamelde Theseus de jongelingen; maar
de meisjes waren apart gevangen gezet. Theseus had zich hierop voorbereid in
Athene door twee moedige maar vrouwelijke uitziende jongens te trainen de plaats
in te laten nemen van de twee vrouwelijke slachtoffers. Deze openden de verblijven
van de vrouwen, en al de slachtoffers ontsnapten naar Athene, Ariadne meenemend,
welke Theseus echter achterliet op het eiland Naxos.
Toen Dionysos haar vond, werd hij verliefd op haar en maakte haar
de leidster van zijn bacchantengevolg. Toen hij Athene naderde, vergat Theseus
het rouwzeil te veranderen voor een witte, met als resultaat dat Aigeus van
verdriet van de Acropolis afviel, of van een hoge rots in de zee. Aldus besteeg
Theseus de troon.
Gedurende zijn regeerperiode zegt men dat hij Attica tot één
geheel heeft gemaakt en wetten heeft gegeven aan landeigenaar, boer en handwerksman.
Hij was beroemd om zijn bescherming aan slecht behandelde dienaren en slaven,
voor wie zijn schrijn een heiligdom bleef tot ver in oude tijden.
Pirithoos, koning van de Lapithen, roofde zijn vee als een uitdaging;
maar de jonge krijgers kregen bewondering voor elkaar in het veld, en zworen
eeuwige vriendschap.
Theseus nam deel in de Kaledonische jacht en de strijd van de Lapithen en de
Kentauren en men zegt dat hij de daden van Heracles heeft nagestreefd.
In een rooftocht tegen de Amazones voerde hij hun koningin, Hippolyta,
weg. Later vielen haar mensen uit wraak Attica binnen; maar Hippolyta nam deel
aan de strijd aan Theseus zijde, alwaar een pijl haar doodde.
Voordat dit echter gebeurde had zij hem een zoon gebaard, Hippolytos.
Na haar dood ontbood Theseus Phaedra en trouwde haar, de jongste dochter van
koning Minos. Hippolytos was nu een sterke en mooie jongeling, verknocht aan
de rijkunst en toegewijd aan de kuisheidcultus van Artemis, de beschermgodin
van zijn moeder. Spoedig was Phaedra gegrepen door een verterende passie voor
hem en smeekte haar oude min om haar zaak te bepleiten. Na zijn geschokte weigering
hing zij zichzelf op terwijl zij een brief achterliet welke hem beschuldigde
van verkrachting. Theseus overtuigd door het feit van haar dood, verjoeg zijn
zoon, en riep de doodsvloek over hem uit welke aan toevertrouwd was door zijn
vader Poseidon.
Toen Hippolytos met zijn strijdwagen langs de rotsachtige kustweg
reed, zond de god een hoge golf, dragend op zijn schuimtop een zeestier, welke
zijn paarden op hol deed slaan. Zijn gebroken lichaam werd teruggebracht naar
Theseus die te laat achter de waarheid was gekomen.
Daarna liet het lot Theseus in de steek. Toen hij Pirithoos hielp
in zijn poging Persephone weg te voeren, werd hij opgesloten in de onderwereld
in foltering voor vier jaar, totdat Herakles hem bevrijdde. Na zijn terugkomst
vond hij Athene vervallen in wetteloosheid en opstand. Toen hij faalde om de
orde te herstellen, vervloekte hij de stad en voer uit naar Kreta. Onderweg
stopte hij op Skyros, waar hij door het verraad van zijn eigen gastheer, van
een hoge rots in de zee viel.
(Vertaling uit het boek van Mary Renault, The Bull from the sea, Penguin
Books, Middlesex, 1978, pag. 233 t/m 235)
Madzjan, sjamaan
15 mei, Rotterdam