‘ Vroeg of laat zul je net zoals ik beseffen dat er een verschil is tussen het kennen van de weg en het bewandelen van de weg’ (Morpheus tegen Neo in de film ‘The Matrix’).
‘Alsjeblieft Neo. Je moet me vertrouwen. Je hebt deze weg als eens bewandeld. Je weet waar hij uitkomt en ik weet dat je daar niet wilt zijn.' (Trinity tegen Neo in de film ‘The Matrix’)
Dit verhaal heb ik ergens gelezen. Ik weet niet of het daadwerkelijk gebeurd
is maar het is zeker een aardig verhaal. Het boeddhisme is ontstaan in India
en daar in het begin groot geworden. Vele boeddhistische monniken trokken de
toenmalige grenzen over om het goede nieuws ook aan andere volkeren te vertellen.
Eén van deze volken waren de Chinezen....
Twee Indische boeddhistische monniken op doortocht ontmoeten op
een warme zomermiddag drie Chinese boeren die onder een boom aan het uitrusten
zijn van de arbeid. De monniken zijn gekleed in een pij en omdat de Chinezen
nog nooit Indiërs hebben ontmoet die bovendien zo gekleed zijn, vragen
ze hen waar vandaan zij komen en waar zij naar toe gaan. De monniken leggen
uit dat zij op doortocht zijn en dat zij naar deze streken zijn gekomen om het
goede nieuws van de Boeddha te vertellen. De Chinezen zijn nieuwsgierig en vragen
wat dat goede nieuws van die Boeddha nu eigenlijk is. De Indiërs leggen
uit dat de mens meerdere levens leidt en dat hij telkens opnieuw geboren wordt.
Om bevrijd te worden van deze eeuwige keten van dood en wedergeboorte moet men
verlichting zoeken zodat men totale kennis bereikt en daardoor totale vrijheid.
De Chinezen zijn onder de indruk. Dit hadden ze nog nooit gehoord. Zij vragen
dus hoe je deze staat van verlichting bereikt. De monniken leggen de vier edele
waarheden en het edele achtvoudige pad uit. En dat zij lid kunnen worden van
de sangha (= de monnikenorde). Dat zij een kuis leven moeten leiden en dat zij
afstand moeten doen van hun bezittingen. Tenslotte bereikt men dan verlichting,
in dit leven of in één van de volgende.
De Chinezen kijken elkaar even wezenloos aan en vervolgens vraagt één
van hen aan de monniken:” Als ik het goed begrijp, betekent het dus dat
we geen seks mogen hebben, geen geld mogen verdienen en dit alles om eventueel
verlichting te bereiken in een volgend leven.” De Chinees wacht het antwoord
van de monniken niet af, kijkt naar zijn metgezellen en al wijzend naar de monniken
zegt hij:” Aardige jongens, die boeddhisten.”
De boeddhistische monniken kwamen er al spoedig achter dat de Chinezen anders
waren dan de Indiërs en dat zij, wilden zij succes bereiken met hun boodschap,
zij hun boodschap moesten aanpassen. Dat deden zij dan ook en zij ontwikkelden
de spirituele richting genaamd Zen. Een spirituele stroming die nog steeds springlevend
is in het Verre Oosten en ook hier in het Westen vele aanhangers kent.
Wat ik met dit verhaal probeer uit te leggen is dat de Chinese samenleving
in die tijd door en door agrarisch was. En boeren zijn over het algemeen broodnuchter.
Het Taoïsme, een filosofische en spirituele stroming afkomstig
uit China, gaat dan ook over broodnuchtere zaken: geld, seks en gezondheid.
Ik bespreek het Taoïsme niet om dat ik mensen wil bekeren maar omdat het
Taoïsme naar zaken verwijst welke door andere richtingen en stromingen
binnen de psychologie niet zo uitdrukkelijk naar voren worden gebracht: eigen
kracht.
En zoals ik reeds gezegd heb: het Taoïsme is broodnuchter,
het staat met beide benen op de grond.
Waarom het Taoïsme bespreken als ik het over schizofrenie wil hebben? Welnu, het Taoïsme is van belang voor de sociaal-psychologische dimensie van het probleem ‘schizofrenie’. Schizofrenie is niet slechts een probleem van de hersenen. Het is, om het een beetje anders te zeggen, ook een probleem van de handen. Mensen kunnen problemen ondervinden om hun draai te vinden in de maatschappij. Het Taoïsme biedt aanwijzingen aan de mensen om succesvoller en daarmee ook gelukkiger te worden.
Elk verhaal heeft een thema, het onderwerp waar een boek over gaat. Daarnaast
bevat een boek verschillende motieven. Zeg maar, subthema’s. Een voorbeeld.
Een boek kan over de liefde tussen twee mensen gaan. Daarnaast kunnen verschillende
onderwerpen in het boek aan de orde komen, zoals de dood, het geloof, de verschillen
tussen man en vrouw enz.
Zo is ook elk spirituele traditie een verhaal. Een verhaal met een thema. Het
christendom bijvoorbeeld heeft als thema: God als liefde. Deze boodschap van
Jezus was in die dagen revolutionair. Het Joodse volk had een verbond met God.
Dit verbond schepte verplichtingen waaraan het Joodse volk zich had te houden.
Als het Joodse volk deze verplichtingen niet nakwam, zou dit de woede van Jahweh
opwekken. God als kracht, macht. Jezus predikte dat God liefde was. De subthema’s
van het verhaal van Christus zijn: houden van jezelf zoals je van anderen houdt,
vergeving, de eersten zullen de laatsten zijn, de verloren zoon etc. Zo heeft
het verhaal van Taoïsme ook een thema met verschillende motieven. Ik zal
deze hieronder bespreken: Het thema van het Taoïsme is eigenlijk in de
titel van het belangrijkste boek van het Taoïsme vervat: Tao Te Ching.
Het boek (Ching) van de weg (Tao) en de kracht (Te). Chinese intellectuelen
kwamen erachter dat geleerdheid hen weliswaar geestkracht gaf maar dat ze hun
innerlijke kracht verloren. De manier om hun geestkracht te herstellen was de
weg, de Tao, te bewandelen.
De problemen waar schizofrenen mee geconfronteerd worden, zijn min of meer dezelfde
waar intellectuelen mee geconfronteerd worden.
Dan volgt hieronder de verschillende motieven van het Taoïsme:
Eén van de problemen waar intellectuelen mee te kampen kunnen krijgen is dat ze gaan zweven. Om dan met beide benen op de grond te gaan staan, is bijzonder moeilijk. Daar gaat een lange tijd overheen. Hoe dit aan te pakken. Het antwoord van de Chinezen is: het volgen van de weg (Tao). (De Japanners gebruiken de term ‘do’). Door consequent elke dag een weg te bewandelen welke je als persoon goed doet, maakt je sterker. Als voorbeeld om dit duidelijker te maken, gebruik ik the yellow road uit de musical ‘The Wizard of Oz’. De hoofdpersoon Dorothy is onzeker van zichzelf en weet niet wat ze met haar leven aan moet. Samen met de dieren bewandelt ze de weg en komt ze daar vanzelf achter.
Kom mee en wandel maar rustig op de weg
wandel maar rustig op de weg.
Denk niet langer aan ongeluk of pech.
Wandel maar rustig op de weg.
Til je linkervoet op.
Zet je rechter op de grond.
Geef het niet op, benen met je voeten op de grond.
Ga gewoon op de ingeslagen weg door.
Hou niet op met lopen.
Zelfs al zijn je schoenen ervandoor.
Wandel maar rustig op de weg.
Wandel maar rustig op de weg.
Denk niet langer aan ongeluk of pech.
Wandel maar rustig op de weg.
Denk niet langer aan ongeluk of pech.
Wandel maar rustig op de weg.
Ik wandel rustig op de weg.
Dat maakt me zo blij.
want mijn voeten dragen mij.
Ik wandel maar gewoon rustig op de weg.
(Michael Jackson als Scarecrow en Diana Ross als Dorothy in de film ‘The
Wizard of Oz’)
Een ander voorbeeld van het bewandelen van de weg. Dit keer afkomstig uit Japan:
Juist voordat Ninakawa overleed bezocht de Zenmeester Ikkyu hem. ‘Zal
ik u leiden?’ vroeg Ikkyu.
Ninakawa antwoordde:’ Ik ben hier alleen gekomen en ik ga alleen. Hoe
zou u mij kunnen helpen?’
Ikkyu zei:’Als u denkt dat u werkelijk komt en gaat, dan is dat een waanidee
van u. Laat mij u het pad tonen waarop geen komen en geen gaan is.’
Met deze woorden had Ikkuy het pad zo duidelijk geopenbaard, dat Ninakawa met
een glimlach stierf.
(Paul Reps, Zen-zin, Zen-onzin. Een verzameling van zen- en prezen-geschriften
bijeengebracht door Paul Reps, N. Kluwer NV, Deventer, 1968, pag. 56)
3.2 Oorspronkelijke natuur
Een ander begrip uit het Taoïstische vocabulaire is het begrip ‘oorspronkelijke
natuur’. Het begrip oorspronkelijke natuur is eigenlijk een aansporing
om goed naar jezelf en je eigen lichaam te luisteren. En wel voordat je naar
anderen of naar de eisen van de maatschappij luistert. Want in bepaalde dingen
zul je bijzonder goed zijn en in andere dingen zul je bijzonder slecht zijn.
Houd je dan niet bezig met zaken die je niet goed afgaan. Ook niet als iedereen
zegt dat je het wel moet doen.
Het begrip ‘oorspronkelijke natuur’ uitgelegd door een Mexicaanse
sjamaan:
‘De sjamanen van het oude Mexico’, zei hij eens tegen me, ‘geloofden
dat keuze, zoals menselijke wezens die opvatten, een noodzakelijke voorwaarde
is voor de cognitieve wereld van de mens, maar dat het slechts een welwillende
interpretatie is van iets dat men vindt wanneer het bewustzijn zich voorbij
de buffer van onze wereld waagt, een welwillende interpretatie van instemming.
Menselijke wezens worden hevig gekweld door machten die hen naar alle kanten
trekken. De werkelijke kunst van tovenaars is niet te kiezen, maar geraffineerd
genoeg zijn om in te stemmen.’
(Carlos Castaneda, Magische oefeningen. De kunst van Tensegrity, Servire
Uitgevers BV, 1998, pag. 16)
De begrippen Yin en yang zijn begrippen die tegenstellingen uitdrukken. Tegenstellingen
roepen actie en reactie op en dat is allemaal veel te gewelddadig en niet erg
bevorderlijk voor het leven van alledag. Je kunt niet de hele dag vechten, nietwaar.
Het yin-yang-symbool bestaat uit vijf elementen. En niet de twee elementen van
twee polen (wit-zwart, voor-tegen, man-vrouw enz.)
In elke pool is de kiem van zijn tegenpool aanwezig. Gepoogd moet worden om
tot harmonie te komen (element nr.5 van de pool).
Een voorbeeld: Bij een dans als de tango is er een man en een vrouw nodig. In
het Yin/Yang symbool wordt het mannelijke gesymboliseerd door de zwarte kant
met een lichte stip erin. De man staat voor het fysiek krachtige. Dit komt ook
terug in de tango. Dat betekent echter niet dat de man geen gevoelens heeft
(de witte stip in het symbool).
De vrouw is de ontvankelijke, gevoelige kant van het paar. Dat wil niet zeggen
dat zij geen eigen willetje heeft (gesymboliseerd door de witte kant met een
zwarte stip).
De man en vrouw zijn tegengesteld aan elkaar. Maar in de dans vullen zij elkaar
aan. De som is meer dan de delen (gesymboliseerd door de cirkel).
Ik heb hierboven het Yin/Yang symbool uitgelegd. Dit symbool wordt gebruikt
om conflicten tussen twee tegengestelden tot harmonie te brengen. Dus het wordt
gebruikt in internationale relaties tussen twee landen, in de vechtsporten,
in de geneeskunde en in voetbal ...........
Denk eens aan het spraakgebruik van Johan Cruijff. Uiterst moeilijk nietwaar?
Niettemin wordt hij nog steeds geraadpleegd. Het denken van Johan Cruijff wordt
wat begrijpelijker als we zijn denken in het licht zetten van het Yin/Yang-symbool.
Een voetbalwedstrijd is een wedstrijd tussen twee elftallen. Dat betekent twee
polen. De één tegen de ander. Dit is voor iedereen te begrijpen.
Maar laten we het voetbalspel eens in het licht zetten van het Yin/Yang symbool.
Het Yin/Yang symbool bestaat uit VIJF elementen. En zo bekijkt Cruiff het voetbalspel
ook. Hij spreekt over TOTAALVOETBAL. Hij overziet zijn eigen acties, de acties
van zijn tegenstander en het totale voetbalspel TEGELIJKERTIJD. En dat stelt
hem in staat de zwakke plekken van zijn tegenstander OP ELK OGENBLIK in het
spel te zien.
‘Over het spelletje:
‘Voetbal is het samensmelten van twee tegenpolen – tenminste als
het goed gespeeld wordt. Soms zie ik een overtreding en denk ik: op zichzelf
mag dit niet, maar het is nu gerechtvaardigd. Voetbal is totale orde en totale
anarchie. Zo is mijn manier van denken over dat spelletje. En die moet ik doorgaans
voor mezelf houden. Als ik erover praat, wordt het negen van de tien keer toch
niet begrepen.’
(Henk Davidse en Henk ten Berge, “Johan Cruijff is ongeneeslijk beter”. Anekdotes, belevenissen en uitspraken, Uitgeverij BZZToH, ’s-Gravenhage, 2000, pag. 79)
Voor meer motieven van het Taoïsme lees het boek ‘De Tao van Poeh’.
Het Taoïsme als poging om op een andere manier met de zaken om je heen
bezig te zijn zodat je succesvoller en gelukkiger wordt. Sociaal-psychologie
dus en veel begrippen uit het Taoïsme zijn sociaal-psychologische begrippen.
Hier moet nog het verschil tussen Taoïsme en sjamanisme besproken worden.
Dit zal beide spirituele stromingen verduidelijken. De samenleving waarin de
Taoïsten leefden (en leven) verschilde levensgroot van de samenleving waarin
de sjamanen leefden (en leven). De Chinese samenleving is een hoogst ontwikkelde
agrarische samenleving. (Wie daar twijfels over heeft, moet de film ‘Crouching
Tiger, Hidden Dragon’ maar eens bekijken). In een samenleving vol overvloed,
is het natuurlijk van de gekke als je je als individu survivaltje begint te
spelen. De vraag waar een individu in een samenleving als deze voor komt te
staan, is deze: hoe pas ik in deze samenleving? Waarom moeilijk doen als het
makkelijk kan, nietwaar?
Een samenleving waarin de vroege sjamanen leefden, was anders. Echt sprake van
overvloed was er niet. De jagerssamenleving was niet echt cultureel hoogstaand.
Veel hing af van de jacht. En als de jacht mislukte, jammer dan. Veel hing dus
af van de instincten en intuïties van de jagende leden van de stam.
Dit zorgt er dan ook voor dat de houding ten aanzien van geestesziekten anders
is. Een geesteszieke die zich niet aanpast maar toch een bijdrage weet te leveren
aan de samenleving, is misschien anders maar niet minder welkom (lees eens het
boek ‘Waterschapsheuvel’ van de schrijver Richard Adams en de rol
die het konijn ‘Vijfje’ speelt in het verhaal).
Dit is anders in een samenleving als de Chinese. Gek doen, oké. Maar
waarom? De juiste medicijnen kunnen de geesteszieke weer tot een waardevol lid
van de samenleving maken.
Aangezien onze samenleving in alle opzichten rijk is, betekent dat dat de geesteszieken
meer baat hebben bij Chinese geneeskunde dan de oplossingen van de sjamanen.
Niettemin is het de taak van onderzoekers (of deze nu wel of niet een medische
achtergrond hebben), om zowel de Chinese geneeskunde als het sjamanisme te onderzoeken
om een beter begrip te krijgen van het verschijnsel ‘sjamanisme’.
En dan wil ik tot slot het boek ‘Waar ben je? Gedachten
in kleur over leven en beleven’ van onze eigen Nederlandse Taoïst,
namelijk Toon Hermans behandelen. Natuurlijk is het mogelijk om vele diepzinnige
boeken te kopen en te lezen. Boeken geschreven door de profeten van het Taoïsme,
zoals Lao-Tse en Tsjwang-Tse.
Vele van deze boeken zijn moeilijk. Maar het Taoïsme is niet moeilijk.
Dat bewijst het boek geschreven door Toon Hermans. Een boek vol vrolijke tekeningen
en vol levenswijsheid. Een boek over eigen kracht, NATUURLIJKE kracht. En de
kracht en wijsheid van de natuur. Hieronder een beschrijving van Toon Hermans
wat natuur is:
Toon Hermans was in feite een Taoïst. Hij noemde zichzelf niet zo. Was misschien helemaal niet bekend met het Taoïsme in wat voor opzicht dan ook. Maar zijn versjes en gedichten en verhaaltjes over de kleine dingen van het leven zijn zoals de oude Taoisten het zouden schrijven.
De buizerd heeft zichzelf niets te verwijten.
Scrupules zijn de panter vreemd.
Piranha’s twijfelen niet of hun daden wel rechtmatig zijn.
De ratelslang aanvaardt zichzelf zonder voorbehoud.
Jakhalzen met zelfkritiek zijn onbestaanbaar.
Sprinkhaan, kaaiman, haarworm, horzel
leven zoals ze leven en ze zijn er gelukkig mee.
Honderd kilo weegt het hart van de zwaardwalvis,
maar in een ander opzicht is het licht.
Niets is dierlijker
dan een zuiver geweten
op de derde planeet van de zon.
(Janita Monna, Gedicht aan de reiziger, Aristos, Rotterdam, pag. 111)
Wat een mooi Taoïstisch gedicht!
Madzjan