‘ Sjamanen zijn helemaal niet spiritueel’,
zei hij. ‘ Het zijn erg praktische wezens. Het is echter een bekend feit
dat sjamanen over het algemeen als excentriek of zelfs krankzinnig worden beschouwd.
Misschien denk je daarom dat ze spiritueel zijn. Ze lijken krankzinnig omdat ze
altijd dingen proberen uit te leggen die niet uit te leggen zijn. Tijdens zulke
vergeefse pogingen om volledige verklaringen te geven die nooit ofte nimmer volledig
kunnen zijn, verliezen ze alle samenhang uit het oog en zeggen zinloze dingen.’
(Carlos Castaneda, Magische Oefeningen. De kunst van Tensegrity, Servire
Uitgevers BV, Utrecht, 1998, pag. 12)
‘ It is amazing, really, to think that in our present world with all
its sciences and machines, megapolitan populations, penetrations of space and
time, night life and revolutions, so different (it would seem) from the God-filled
world of the Middle Ages, young people should still exist among us who are facing
in their minds, seriously, the same adventure as thirteenth-century Gottfried:
challenging hell.’
(Joseph Campbell, The Masks of God, Creative Mythology, Penguin Books,
Londen, 1976, pag. 38)
(Het is verbazingwekkend, werkelijk, te bedenken dat in onze hedendaagse wereld met al zijn wetenschappen en machines, grootstedelijke bevolkingen, penetraties van ruimte en tijd, nachtleven en revoluties, zo verschillend (op het eerste gezicht) van de met God vervulde wereld van de Middeleeuwen, jonge mensen nog steeds onder ons bestaan die, in ernst, hetzelfde avontuur in hun geest aangaan als de dertiende-eeuwse Gottfried: het uitdagen van de hel.)
Het is volkomen onbegrijpelijk dat een boek als het “Leerboek Schizofrenie”
van J.A. den Boer en R.J. den Bosch, de geschiedenis van schizofrenie begint
met de Griekse oudheid. Alsof schizofrenie daarvoor niet bestond. Schizofrenie
is net zo oud als de mensheid en het hoofdstuk van het leerboek schizofrenie
dient dan ook eigenlijk te beginnen met het sjamanisme: het onderwerp van dit
artikel.
Het sjamanisme is een spirituele traditie met zijn eigen unieke
kenmerken. Het is van belang om het sjamanisme te bespreken als we het hebben
over schizofrenie. Het sjamanisme plaatst schizofrenie in een psychologisch
kader in plaats van een medisch kader.
Vroeger kon men niet naar het RIAGG op de hoek stappen voor een
paar pillen. Het gevolg was dat men het zelf maar moest uitzoeken. Dat deden
zij dan ook. De psychisch zieken genazen zichzelf. En doordat zij zichzelf genazen,
was hun kennis ontzettend groot.
Joseph Campbell wiens kennis van de mythologie enorm groot is en veel boeken
hierover heeft geschreven, behandelt het sjamanisme:
‘ Je noemde de sjamaan met betrekking tot de visionaire zoektocht en
Black Elk.
Kun je iets zeggen over het belang van de sjamaan en zijn rol?
De medicijnman was oorspronkelijk iemand die in zijn adolescentie een diepgaande
psychologische ervaring had – de crisis van de sjamaan – iets wat
je tegenwoordig zou omschrijven als een schizofrene instorting. Hij is de wereld
van het onbewuste binnengegaan en ontmoet zijn demonen en godheden. Ik sprak
over degeen die langs de kust liep of in het woud, en vreemde muziek hoorde.
Dat is de muziek van de geesten die tot hem spreekt. Er
wordt een relatie aangeknoopt, en hij moet die relatie vasthouden; anders verliest
hij zijn leven. Hij wordt door de crisis heengeholpen door de bijstand van de
oudere sjamaan die hem mythische instructies geeft en de training die nodig
is om als sjamaan te functioneren. Het leven van een sjamaan was heel moeilijk,
met een diepgaande psychologische verantwoordelijkheid en met ervaringen die
hij zelf nauwelijks begreep. Het was werkelijk een vorm van mystieke ervaring
die overeenkomst vertoont met een aspect van de natuur. En daardoor was zijn
sociale positie er één van isolatie en het beoefenen van spirituele
vaardigheden. Zijn relatie met de gemeenschap was zeer speciaal: genezen –
dat was zijn voornaamste taak – en het oproepen en zich doen manifesteren
van dieren waarop gejaagd werd, weten waar die zich bevonden en allerlei anderen
diensten. Maar hij werd ook gevreesd. En het instrument van zijn lied –
de drum – had een enorme kracht. De sjamaan had de hoogste status –
voorzover we op grond van antropologische informatie kunnen nagaan – in
Siberië. En de drum van de sjamaan had een dergelijke magische kracht dat
als de stam verder trok, de sjamaan en zijn drum op een soort slee volgde; niemand
kon over de grond lopen waar de drum overgetrokken was. De krachten van de sjamaan
waren groot en zelfs bij de Indianen van onze tijd, zijn de praktijken van de
sjamaan nog altijd effectief.’
(Joseph Campbell, in gesprek met Michael Toms, Wat mythen ons vertellen,
Mirananda, Den Haag, pag. 28)
Zie ook: Joseph Campbell en Bill Moyers, Mythen en Bewustzijn, De kracht van de mythologische verbeelding, De Haan, pag.102
En: Joseph Campbell en Bill Moyers, Mythen en Bewustzijn, De kracht van de mythologische verbeelding, De Haan, pag.104
De sjamaan was in zijn vroege jeugd totaal niet in contact met zichzelf. Vandaar
dat hij een serie ervaringen moet doorstaan om weer tot zichzelf te komen. Het
enkele feit dat hij dit ondergaat, betekent dat hij zijn stamgenoten met andere
ogen kan bekijken dan de rest. Deze ervaringen zorgde voor een aantal gaven
en deze gaven werden gerespecteerd door zijn stamgenoten.
Kon de sjamaan de individuele problemen van zijn stamgenoten helderder
zien, hij kon tegelijkertijd ook de samenleving in zijn geheel doorzien. Een
samenleving (welke samenleving dan ook) vraagt verscheidene aanpassingen van
zijn leden. De ‘ziekte’ van de sjamaan kon wel eens samenhangen
met de problemen waarmee niet alleen hij maar ook de rest van de leden van de
stam mee kampte.
Hij genas dus niet alleen de individuele leden van de stam maar
soms ook de stam in zijn geheel. Dat deed hij in de vorm van riten. Was de stam
bijvoorbeeld out of touch met de rest van zijn omgeving of werd het beproefd
met verschillende moeilijkheden, dan zorgde de sjamaan ervoor dat de problemen
benoemd werden en dat oplossingen voor deze probleem in de vorm van theaterstukken
verbeeld werden. De relatie met de dieren bijvoorbeeld, zo belangrijk voor jagers,
en de relatie met rest van de kosmos werd verduidelijkt door middel van gezangen,
dansen en theaterstukken. Mannelijke initiatie en dergelijke werd niet aan het
toeval overgelaten. Het was te belangrijk voor de stam om gezonde (zowel in
geestelijk als lichamelijk opzicht) mannen te hebben in de stam om voor de voedselvoorziening
zorg te dragen en de stam tegen vijanden te beschermen. Wie waren de bedenkers
van de riten? Dat waren de sjamanen.
Twee kantekeningen. Ik hanteer hier het woord sjamaan. Het woord
‘sjamaan’ is een Siberisch woord en wordt dus niet gehanteerd door
de stammen in Noord- en Zuid-Amerika. Niettemin is dit woord dermate ingeburgerd
dat ik het hier in gebruik.
Verder is de functie sjamaan niet scherp omlijnd. In feite kun je zeggen dat
een sjamaan dat is wat hij kan zijn. Vaak hebben sjamanen de mogelijkheid om
in trance te gaan en het vermogen om mensen te genezen. Maar ook toekomstvoorspelling
valt onder het sjamanisme. Eigenlijk wordt de term gebruikt voor een ieder die
over paranormale gaven beschikt. Deze paranormale gaven dienen echter wel in
dienst te staan van de samenleving. Het is zeker wel een functie
binnen een bepaalde samenleving.
Het sjamanisme nu verschilt over het algemeen van het sjamanisme van vroeger.
Het sjamanisme van vroeger volgde op een geestelijke ineenstorting van iemand
van de stam. Dit werd gevolgd door genezing en vervolgens werden de ontstane
krachten dienstbaar gemaakt aan de samenleving.
Het sjamanisme nu is toch meestal anders. Leest u onderstaande tekst
maar door:
“ De sjamanistische krachtcirkel is een plek, waarin wij bij elkaar komen
om de invloeden die wij in ons dagelijks leven ervaren, en de planetaire veranderingen
in balans te brengen. Alles wat leeft (planten, dieren, mensen, stenen, ….)
is een energetische trilling. Het energieniveau van de hele planeet is op dit
moment sterk aan het veranderen. Dit uit zich b.v. door natuurrampen, milieuvervuiling,
een stressrijke samenleving en een hogere gevoeligheid voor het onzichtbare.
Door contact te maken met de resonantie van de verschillende krachten in het
medicijnwiel, kunnen wij inspelen op de veranderingen in de wereld en gelijktijdig
verantwoording, kracht en liefde in het persoonlijk leven ervaren. De kwaliteit
van ons leven verbetert. In harmonie met de spiritwereld wordt de aandacht gericht
op lichamelijk welzijn door middel van dans, klank, beeldend werk en eenvoudige
healing-oefeningen. In rituelen en trancereizen wordt het energetisch lichaam
versterkt. ”
De bezigheden binnen deze groep lijkt meer op een meditatiegroep dan op het
traditionele sjamanisme. Het vroegere sjamanisme was INDIVIDUALISTISCH. En sommige
vormen van sjamanisme vandaag de dag zullen dat nog steeds zijn. Het sjamanisme
heeft zijn eigen geschiedenis en zijn eigen vormen ontwikkeld zodat deze vormen
gebruikt kunnen worden om jezelf te genezen en jezelf in relatie te stellen
met de dingen en de mensen om je heen. Echter, het sjamanisme zal zich blijven
ontwikkelen, weg van de oude vormen en de oude oplossingen. En wel omdat de
samenleving zich verandert en ontwikkelt zodat de sjamaan telkens nieuwe vormen
moet ontwikkelen om bepaalde zaken helder te maken.
Aangezien het sjamanisme al zo oud is, zijn de uitdrukkingswijzen van het sjamanisme
ook oud. Wat precies de reden kan zijn dat bepaalde verklaringen volkomen wezenloos
overkomen. Wat natuurlijk tot gevolg heeft dat onderzoekers menen dat sjamanen
volslagen gestoord zijn of op zijn best dat er bij hen een steekje los bij is.
Men moet bij het sjamanisme door de oude vormen, begrippen, ideeën
prikken. Dit is niet makkelijk. Natuurlijk kan ik het, zoals ik het meestal
doe, zelf uitleggen maar in dit geval haal ik een complete tekst aan en wel
omdat deze heel goed uitlegt wat sjamanisme nu eigenlijk is. Lees de schuingedrukte
tekst goed:
“Vanaf het begin van de twintigste eeuw wordt door geleerden en onderzoekers
de nadruk gelegd op de psychopathologie, ‘hysterie’ of ‘neurose’
van de sjamaan. Deze meningen waren goeddeels gebaseerd op de zeer gewelddadige
en verontrustende optredens van de Siberische sjamanen. Lommels opvatting in
de jaren zestig over de psychische stoornis van de paleolithische sjamaan als
noodzakelijke stimulus voor artistieke creativiteit (zie pag. 28-29) was een
belangrijke stap op de weg door de hippietijd naar de New Age, waarin wordt
gedacht dat de sjamaan misschien wel juist gezond is. Het vreemde gedrag van
de sjamaan in trance wordt nu gezien als een ‘normaal’ aspect van
het menselijk gedrag, en kan misschien zelfs worden beschouwd als een universele
psychobiologische gave. De pathologische sjamaan met zijn zinloze fantasieën
uit het verleden is de mens met de creatieve verbeeldingskracht van vandaag.
Deze ommekeer heeft mede plaats gevonden dankzij de veelvuldige experimenten
met verschillende vormen van psychedelische drugs in de jaren zestig.
De sjamanistische ‘waanzin’ is misschien wel het meest
verwant aan schizofrenie. Tijdens een aanval van schizofrenie kan het slachtoffer
verschrikkingen doormaken die vergelijkbaar zijn met het initiatievisioen van
de sjamaan en kan zijn of haar persoonlijkheid op dezelfde manier uit elkaar
vallen. De psychologische en maatschappelijke verschillen zijn echter groot.
De concentratie van de sjamaan wordt groter, terwijl die van de schizofreen
alle kanten op gaat; de sjamaan houdt vergaande controle over zijn of haar geestestoestand,
terwijl schizofrenie verlies van controle met zich meebrengt; en terwijl de
ervaring van de sjamaan altijd wordt teruggebracht naar de gemeenschap en ten
behoeve van de gemeenschap wordt gedeeld, zit de schizofreen gevangen in een
privé-ervaring, bijna op het autistische af.
Buiten de trance is de sjamaan een heel gewoon mens. Net als bij
andere creatieve persoonlijkheden zijn sommigen prikkelbaar of vreemd, terwijl
anderen krachtige en bekwame leden van hun gemeenschap zijn. Creativiteit kan
zowel voortkomen uit een moeilijke en grillige Beethoven als uit een stabiele
persoonlijkheid zoals Bach. Daarnaast was het zo dat als de sjamaan niet psychologisch
gezond was, de gemeenschap nooit de bescherming van zijn geestelijke gezondheid
en levensonderhoud aan hem zou toevertrouwen.
De geestelijke kracht van de sjamaan komt voort uit een bredere ervaring
van geestesstoornissen. De initiatie is een beheerst uit elkaar vallen, wat
altijd gevolgd wordt door reïntegratie tot iets nog krachtigers en een
grotere heelheid. De persoonlijkheid van de sjamaan wordt gevormd door de cultuur
en zijn ‘krankzinnigheid’ is in overeenstemming met die cultuur.
Het is uiteindelijk de samenleving die het onderscheid maakt tussen het gedrag
van de sjamaan en dat van de schizofreen of psychoot. De één wordt
een held, de ander wordt patiënt. De sjamaan leeft op de rand van de afgrond
maar weet hoe hij moet voorkomen erin te vallen.”
(Piers Vitebsky, De Sjamaan, Reizen van de ziel, trance, extase en genezing
van Siberië tot de Amazone, Librero, Kerkdriel, 2001, pag. 138 t/m
141)
De schrijver Piers Vitebsky maakt hierboven duidelijk de link welke er is tussen schizofrenie en sjamanisme. De medici, in hun poging zuivere wetenschap te bedrijven, hebben het sjamanisme helemaal links laten liggen. Jammer, want hoewel het sjamanisme geen geneesmiddel kan bieden voor hen die ‘schizofreen’ zijn verklaard, biedt het wel licht op wat ‘schizofrenie’ nu eigenlijk is. En dat het bewijst dat ‘schizofrenie’ geen ziekte is maar een psychologisch probleem. Alweer Joseph Campbell:
“ Het beste voorbeeld dat ik ken, dat hier een antwoord op zou kunnen
zijn is de ervaring van Zwarte Eland.
Zwarte Eland was een Sioux-jongen van negen jaar. Dit gebeurde voor de Amerikaanse
cavalerie slag leverde met de Sioux, die het grote volk van de prairie vormden.
De jongen werd ziek, psychisch ziek. Zijn familie vertelt het typische sjamanenverhaal.
Het kind begint te trillen en kan zich niet bewegen. De familie zit er vreselijk
over in en ze laten een sjamaan komen die in zijn jeugd hetzelfde meemaakte,
hij dient als een soort psychoanalyticus en moet de jongen ervan afhelpen. Maar
in plaats dat hij hem van de godheden verlost laat de sjamaan hem zich aanpassen
aan de godheden en de godheden aan hem. Het is een ander probleem dan van de
psychoanalyse. Ik geloof dat het Nietzsche was die zei:” Wees voorzichtig,
bij het uitdrijven van duivels kun je het beste dat je in je hebt uitdrijven.”
Hier worden de godheden waar men op stuit – laten we ze krachten noemen
– beteugeld. De verbinding wordt gehandhaafd, niet verbroken. En deze
mannen worden de spirituele raadgevers en begunstigers van hun volk.”
“ En deze mannen werden de spirituele raadgevers en begunstigers van hun volk.” Dat is nogal wat. Bovenstaande tekst zegt eigenlijk dat sjamanen eigenlijk een beetje gek bleven EN DAARMEE HEEL GOED KONDEN LEVEN. STERKER NOG, DAAR PROFIJT VAN HADDEN. Iets dat geheel en al onvoorstelbaar is als je ‘schizofrenie’ als een ziekte beschouwt.
Dat mensen vroeger konden functioneren als sjamanen had een tweetal redenen.
De samenlevingen waarin de sjamanen leefden, leefden over het algemeen allemaal
van de jacht. Nu zijn samenlevingen waarin de voedselvoorziening afhangt van
de jacht grotendeels afhankelijk van de instincten en kundigheden van de jager.
Jagen is een individuele vaardigheid. Deze samenlevingen waren bovendien hard.
Als men niet mee kon komen, jammer dan, je ging gewoon dood. Geen pilletje van
het RIAGG. Dit alles zorgde ervoor dat het beroep sjamaan binnen zo’n
samenleving kon ontstaan.
Men ziet dat wanneer een samenleving overschakelt van een samenleving
waarin de voedselvoorziening voornamelijk afhangt van de jacht naar een samenleving
waarin de voedselvoorziening voornamelijk afhangt van de landbouw, de functie
van sjamaan niet meer geaccepteerd wordt en wordt vervangen door die van de
priester. De sjamaan is individualistisch en dat past niet binnen een agrarische
samenleving waarin alles afhangt van een goede taakverdeling.
Het is dus niet goed voorstelbaar dat ‘schizofrenen’
ineens sjamanen worden. Deze Westerse samenleving waarin wij leven, leent zich
daar niet voor. Het sjamanisme dient alleen bestudeerd te worden om te begrijpen
wat er nu eigenlijk gebeurt als iemand ‘schizofreen’ wordt.
Het Taoïsme, een spirituele en filosofische stroming, is daarentegen
wel van belang als men op zoek gaat naar een alternatieve manier van genezen.
Het Taoïsme komt uit China en China is altijd een agrarische samenleving
geweest. Het Taoïsme biedt een compleet begrippenapparaat om ‘schizofrenie’
te begrijpen en te genezen:
oorspronkelijke natuur, kleine hemelse kringloop, één zijn met
de Tao, Tai chi chuan, Tao Te Ching, chi, het volgen van de weg, Chinese acupunctuur.
Ik zal dit alles nader uitleggen in het artikel “Taoïsme”.
Een van de problemen welke men tegenkomt als men praat over sjamanisme is dat
men het gelijk op één hoop gooit met New Age of Yoga. Ik zal allereerst
beide begrippen uitleggen. New Age (letterlijk: Nieuw Tijdperk) is een benaming
voor de poging om de vele spirituele stromingen te assimileren. Elke spirituele
stroming uit het Verre Oosten is ontstaan uit een bepaalde behoefte en tegen
een maatschappelijke achtergrond. Deze maatschappelijke achtergrond bestaat
niet meer maar de inzichten uit deze spirituele stromingen vindt men over het
algemeen dermate waardevol dat men een poging doet om deze aan te passen aan
het leven hier in het Westen.
Yoga is een vorm van lichaamsoefening en geestelijke training afkomstig
uit India. Er bestaan verschillende vormen van Yoga. Door het strekken van de
verschillende lichaamsdelen zoals armen, benen, etc. en ademhalingsoefeningen
bereikt men een grote ontspanning en bereidt men zich voor en sterkt men zichzelf
om hogere energieën te kunnen ervaren.
Het sjamanisme is evenwel een aparte spirituele stroming en verdient
het als aparte spirituele stroming bestudeerd te worden. Over het verschil tussen
spirituele ervaringen en de sjamanistische ervaringen heb ik meer gezegd in
het artikel “Spiritualiteit”.
Het is moeilijk om eenduidig over het sjamanisme te praten. Het is een vlag welke vele ladingen dekt. Dat is de reden dat ik in dit artikel het sjamanisme oppervlakkig behandeld heb. Maar het sjamanisme wijst erop dat vroeger (en nu nog steeds in het sjamanistisch denken) een schizofrene stoornis als een psychologisch probleem gezien werd. Degenen die genazen werden dienstbaar aan de gemeenschap.
Voor een beter begrip van wat sjamanisme nu eigenlijk is, verwijs ik naar de film van Steven Seagal, On Deadly Ground. Allereerst een korte samenvatting waar de film over gaat en vervolgens de beschrijving van de scène van de film welke van belang is voor dit onderwerp.
Steven Seagal, On Deadly Ground
Alaska: een oliebron van Aegis Oil staat in brand. Om het vuur te bedwingen
wordt de specialist in brandbestrijding Forrest Taft ingevlogen. Als Taft achter
de werkelijke oorzaak van de brand en de misdadige plannen van zijn chef Jennings
komt, gaat hij een strijd op leven en dood aan met de meedogenloze oliebazen
...
Opnieuw een explosieve actiethriller van en met STEVEN SEAGAL.
En dan nu de scène in de film welke interessant is:
Dochter, stamoudste en Forrest Taft (Steven Seagal) zitten bij elkaar ergens
in de natuur. De dochter vertaalt wat haar vader, de stamoudste aan Taft vertelt.
Hij heeft het over dat de mens de aarde vervuilt. En dat Taft een taak heeft.
Hij vindt dat Taft over een grote spirit beschikt en vraagt hem:” Ben
je bereid de aard van die geest te leren kennen? Slaap en word herboren.”
en raakt hem met een veer aan op zijn voorhoofd.
Taft verliest het bewustzijn. Allereerst vecht hij met een beer en vervolgens
geraakt hij in een rivier. Hij komt in een ruimte waar hij twee vrouwen ziet.
Een jonge sensuele vrouw en een oude vrouw met een ratel. En Taft wordt voor
de keuze gesteld: kies de jonge sensuele vrouw (sex, intimiteit, relatie etc.)
of kies voor de oude vrouw (kennis). Hij kiest voor kennis en wordt door de
vrouw onderwezen. Hij vraagt:” Waarom kijkt u zo? En zij antwoordt:”
Ik zie wat de mens Moeder Aarde heeft aangedaan. De mens moet de beer leren
vrezen.” Taft raakt het water aan en dit wordt olie.
Dan komt Taft de rivier uit onder leiding van de stamoudste (die dus ook sjamaan
is). De stamoudste was het die Taft heeft bijgestaan in zijn reis en hem heeft
geholpen een keuze te maken.
De rivier staat symbool voor het onderbewuste.
En met deze scène heeft Seagal op een voortreffelijke manier uitgebeeld
wat de sjamaan eigenlijk doet.
Richard Adams, Waterschapsheuvel
Luister ook eens naar de muziek van Simon Garfunkel, “Bright Eyes”
en Abba, “Eagle”.
Jean Auel, De stam van de Holebeer